Khi mở một bản Kinh Dịch, bạn sẽ gặp ngay những cái tên như Thuần Càn, Thủy Lôi Truân, Địa Thiên Thái. Trông có vẻ rối, nhưng thật ra chúng có quy luật rất gọn: bát quái 64 quẻ là kết quả của việc ghép tám quẻ đơn thành tám nhân tám quẻ kép. Biết đọc “quẻ thượng, quẻ hạ”, bạn sẽ hiểu tên quẻ nói điều gì mà không cần học thuộc. Bài này Thầy đi từng bước: tám quẻ đơn, cách ghép, cách đọc tên và vị trí các hào, kèm ví dụ để bạn tự thực hành.
Bát quái là gì? Tám quẻ đơn và hình tượng
Như đã giới thiệu trong bài Kinh Dịch là gì, Bát quái là tám tổ hợp ba vạch, mỗi vạch là dương (liền) hoặc âm (đứt). Ba vạch được đọc từ dưới lên. Dưới đây là bảng tóm tắt, theo cách gán phổ biến nhất:
| Quẻ | Vạch (dưới lên) | Tượng | Thuộc tính | Ngũ hành |
|---|---|---|---|---|
| Càn ☰ | Dương – Dương – Dương | Trời | Mạnh, kiện | Kim |
| Đoài ☱ | Dương – Dương – Âm | Đầm, hồ | Vui vẻ | Kim |
| Ly ☲ | Dương – Âm – Dương | Lửa | Sáng, bám | Hỏa |
| Chấn ☳ | Dương – Âm – Âm | Sấm | Động | Mộc |
| Tốn ☴ | Âm – Dương – Dương | Gió | Nhập, thấm | Mộc |
| Khảm ☵ | Âm – Dương – Âm | Nước | Hiểm, trũng | Thủy |
| Cấn ☶ | Âm – Âm – Dương | Núi | Dừng, tĩnh | Thổ |
| Khôn ☷ | Âm – Âm – Âm | Đất | Thuận, nhu | Thổ |
Cách nhớ: Càn toàn dương nên là trời, Khôn toàn âm nên là đất; sáu quẻ còn lại là sự pha trộn. Trong quan niệm gia đình của Kinh Dịch, Càn là cha, Khôn là mẹ, và sáu quẻ kia là các con (Chấn trưởng nam, Khảm trung nam, Cấn thiếu nam, Tốn trưởng nữ, Ly trung nữ, Đoài thiếu nữ).
Thứ tự Tiên thiên và Hậu thiên
Bát quái được sắp xếp theo hai sơ đồ nổi tiếng, tương truyền là của Phục Hy (Tiên thiên) và Văn Vương (Hậu thiên).
- Tiên thiên bát quái: thứ tự 1 đến 8 là Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn. Các quẻ đối xứng nhau thành từng cặp đối lập (Càn đối Khôn, Ly đối Khảm…).
- Hậu thiên bát quái: gắn với phương vị: Khảm ở Bắc, Ly ở Nam, Chấn ở Đông, Đoài ở Tây, Càn ở Tây Bắc, Khôn ở Tây Nam, Cấn ở Đông Bắc, Tốn ở Đông Nam. Sơ đồ này hay gặp trong phong thủy và Bát trạch.
Người mới không cần nhớ hết ngay. Chỉ cần nhận biết hình ba vạch và tượng của từng quẻ là đã đủ để đọc tên quẻ kép.
Bát quái 64 quẻ hình thành từ 8 × 8 như thế nào?
Mỗi quẻ kép gồm hai quẻ đơn chồng lên nhau, tổng cộng sáu vạch (sáu hào):
- Quẻ hạ (nội quái): quẻ đơn ở dưới, gồm hào 1, 2, 3.
- Quẻ thượng (ngoại quái): quẻ đơn ở trên, gồm hào 4, 5, 6.
Có 8 lựa chọn cho quẻ trên và 8 lựa chọn cho quẻ dưới, nên có 8 × 8 = 64 quẻ. Nếu tính theo vạch, mỗi vạch có hai khả năng nên 2 mũ 6 cũng bằng 64, hai cách tính trùng khớp. Khi hai quẻ đơn giống nhau, ta có 8 quẻ “thuần” như Thuần Càn, Thuần Khôn, Thuần Khảm, Thuần Ly… Đây là những quẻ có tên gọi riêng theo kiểu lặp lại.
Trong sách, 64 quẻ được xếp theo thứ tự cổ truyền: 30 quẻ đầu thuộc Thượng kinh (từ Thuần Càn đến Thuần Ly), 34 quẻ sau thuộc Hạ kinh (từ Trạch Sơn Hàm đến Hỏa Thủy Vị Tế). Quẻ đầu là Thuần Càn, quẻ cuối là Hỏa Thủy Vị Tế, hàm ý mọi việc luôn tiếp diễn, chưa bao giờ “xong hẳn”.
Cách đọc tên quẻ: quẻ thượng trước, quẻ hạ sau
Với phần lớn quẻ kép, tên đầy đủ có dạng: [Quẻ trên] [Quẻ dưới] [Tên quẻ]. Hãy thử với vài ví dụ:
- Thủy Lôi Truân: Thủy (nước, Khảm) ở trên, Lôi (sấm, Chấn) ở dưới. Hình ảnh mầm cây mới nhú gặp mưa, mọi thứ còn gian nan buổi đầu, nên tên là Truân (khó khăn lúc khởi đầu).
- Sơn Thủy Mông: Sơn (núi, Cấn) ở trên, Thủy (nước, Khảm) ở dưới. Suối chảy dưới chân núi còn mờ mịt, gợi nghĩa non trẻ, cần được khai sáng, nên tên là Mông.
- Thủy Hỏa Ký Tế: nước ở trên, lửa ở dưới. Lửa đun nước, công việc đã thành, đạt trạng thái cân bằng tạm thời. Ngược lại, Hỏa Thủy Vị Tế (lửa trên, nước dưới) là chưa xong, còn dở dang.
Với ví dụ trên bạn thấy: tên quẻ không phải ngẫu nhiên mà do hình tượng hai quẻ đơn tác động qua lại, rồi người xưa rút ra một bài học. Nhớ nghĩa từng quẻ đơn là đã đoán được khoảng ba phần tư ý nghĩa quẻ kép.
Vị trí sáu hào và ý nghĩa của “trung”, “chính”
Sáu hào đọc từ dưới lên, gọi lần lượt là sơ, nhị, tam, tứ, ngũ, thượng. Một cách hiểu phổ biến:
- Hào sơ: giai đoạn mới bắt đầu, tiềm ẩn.
- Hào nhị: vị trí giữa của quẻ hạ, thường gắn với người làm việc ở dưới nhưng có năng lực.
- Hào tam: chuyển tiếp, dễ gặp thử thách vì nằm ở ranh giới.
- Hào tứ: bước vào quẻ thượng, gần ngôi vị cao nhưng cần thận trọng.
- Hào ngũ: vị trí giữa của quẻ thượng, thường coi là ngôi tôn quý, thuận lợi nhất.
- Hào thượng: cuối cùng, đến cực điểm, thường mang ý “đã quá” và sắp chuyển hóa.
Hào 2 và hào 5 được gọi là “đắc trung” (ở giữa mỗi quẻ đơn). Ngoài ra, hào dương ở vị trí lẻ (1, 3, 5) và hào âm ở vị trí chẵn (2, 4, 6) được xem là “đắc chính”. Tuy nhiên các trường phái diễn giải khác nhau về mức độ nhấn mạnh, nên bạn hãy xem đây là gợi ý đọc phổ thông.
Thực hành: tự đọc một quẻ trong 3 phút
Hãy lấy quẻ Địa Thiên Thái và thử các bước sau:
- Xác định quẻ trên và quẻ dưới: Địa (Khôn) trên, Thiên (Càn) dưới.
- Gọi tên hình tượng: đất ở trên, trời ở dưới.
- Rút ý: khí trời đi lên, khí đất đi xuống, hai khí giao nhau nên hanh thông. Tên quẻ là Thái.
- Liên hệ đời sống: khi cấp trên khiêm tốn lắng nghe cấp dưới, hay khi hai bên chịu nhường nhịn, việc dễ thông.
- Đối chiếu với câu hỏi của bạn rồi rút ra một hành động nhỏ.
Muốn thử trên một câu hỏi thật, bạn có thể dùng công cụ gieo quẻ Kinh Dịch hỏi việc rồi tự áp dụng các bước đọc ở trên.
Lời Thầy: Học Dịch giống học một ngôn ngữ. Nhớ từng chữ cái (tám quẻ đơn) thì dần đọc được cả câu (64 quẻ). Đừng vội học thuộc lời quẻ khi chưa hiểu hình tượng.
Lưu ý của Thầy khi học bát quái và 64 quẻ
- Các tài liệu có thể dùng tên Hán Việt, cách phiên âm hay lời giải khác nhau. Hãy ưu tiên hiểu hình tượng thay vì chép nguyên văn một nguồn.
- Bát quái còn được gán với ngũ hành, phương vị, gia đình… Nếu muốn nắm nền ngũ hành, bạn đọc ngũ hành tương sinh tương khắc.
- Nếu bạn quen hệ thống số của thần số học, đừng đánh đồng “quẻ số 1 đến 8” với các con số trong ý nghĩa các con số thần số học. Hai hệ có logic khác nhau.
- Nếu bạn học Tarot, cách tiếp cận 22 lá Ẩn Chính bắt đầu từ lá The Fool cũng là một hành trình có thứ tự như 64 quẻ, dù hai hệ khác nguồn gốc và cấu trúc.
- Kết quả đọc quẻ chỉ mang tính tham khảo, không thay thế quyết định thực tế của bạn.
Kết luận
Bát quái 64 quẻ thoạt nhìn phức tạp nhưng cốt lõi chỉ là ghép tám quẻ đơn thành quẻ thượng và quẻ hạ, rồi đọc ý nghĩa từ sự tương tác giữa hai hình tượng. Khi đã hiểu tám quẻ đơn, bạn có nền tảng để tiếp cận các bài sau về hào động, quẻ biến và hai quẻ gốc Càn, Khôn. Hãy thử đọc một quẻ bất kỳ theo năm bước ở trên, rồi bấm sang chuyên mục Kinh Dịch để theo dõi các bài tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Bát quái gồm những quẻ nào?
Bát quái gồm tám quẻ đơn: Càn (trời), Đoài (đầm), Ly (lửa), Chấn (sấm), Tốn (gió), Khảm (nước), Cấn (núi), Khôn (đất). Mỗi quẻ gồm ba vạch âm hoặc dương.
Vì sao có đúng 64 quẻ Kinh Dịch?
Mỗi quẻ kép gồm quẻ đơn ở trên và quẻ đơn ở dưới, mỗi bên có 8 khả năng, nên có 8 nhân 8 bằng 64 quẻ. Tính theo sáu vạch mỗi vạch hai khả năng, 2 mũ 6 cũng ra 64.
Quẻ thượng và quẻ hạ là gì?
Quẻ thượng (ngoại quái) là quẻ đơn nằm trên, gồm hào 4, 5, 6. Quẻ hạ (nội quái) là quẻ đơn nằm dưới, gồm hào 1, 2, 3. Tên quẻ thường đọc quẻ thượng trước rồi đến quẻ hạ.
Các hào trong quẻ đọc theo thứ tự nào?
Các hào đọc từ dưới lên: sơ, nhị, tam, tứ, ngũ, thượng. Hào dưới cùng là hào sơ, hào trên cùng là hào thượng.
Làm sao nhớ nhanh 64 quẻ?
Đừng học thuộc từng quẻ. Hãy nhớ tượng của tám quẻ đơn rồi ghép theo quẻ trên, quẻ dưới để suy ra ý nghĩa tên quẻ. Thực hành đọc vài quẻ mỗi tuần sẽ nhớ lâu hơn.
Tiếp tục khám phá cùng Thầy Phong Vũ
Thông tin bạn đã nhập sẽ được điền sẵn ở các công cụ khác, không cần gõ lại. Miễn phí.




