Ý nghĩa quẻ Thuần Càn và Thuần Khôn: Hai quẻ gốc của Kinh Dịch

Ý nghĩa quẻ Thuần Càn và Thuần Khôn: Hai quẻ gốc của Kinh Dịch
Công cụ liên quanGieo quẻBát Tự

Mở Kinh Dịch ra, hai quẻ đầu tiên bạn gặp luôn là Càn và Khôn. Không phải ngẫu nhiên: quẻ Thuần Càn Thuần Khôn được xem là hai quẻ gốc, một toàn dương, một toàn âm, từ đó các quẻ còn lại mới sinh ra. Hiểu hai quẻ này là hiểu được “ngữ pháp” của cả Kinh Dịch. Bài này Thầy giới thiệu hình quẻ, lời quẻ, sáu hào của từng quẻ và, quan trọng hơn, bài học ứng xử mà người xưa muốn gửi gắm: biết cương đúng lúc và biết nhu đúng lúc.

Vì sao quẻ thuần Càn thuần Khôn là hai quẻ gốc của Kinh Dịch?

Như trong bài bát quái và 64 quẻ Kinh Dịch, mỗi quẻ kép được ghép từ hai quẻ đơn. Càn (☰) gồm ba vạch dương, Khôn (☷) gồm ba vạch âm. Khi mỗi quẻ tự chồng lên chính nó, ta có hai quẻ thuần:

  • Thuần Càn (乾): sáu vạch dương, tượng trời, thuộc Kim theo ngũ hành gán cho quẻ đơn, tượng trưng cho sáng tạo, chủ động, kiên cường.
  • Thuần Khôn (坤): sáu vạch âm, tượng đất, thuộc Thổ, tượng trưng cho nuôi dưỡng, tiếp nhận, nhu thuận.

Một số tài liệu gọi Càn Khôn là “cửa của Dịch”, vì Âm Dương là hai nền của vạn vật, như đã nói ở bài Kinh Dịch là gì. Cũng cần nhớ: Càn không “tốt” hơn Khôn. Hai quẻ cần nhau, như trời cần đất để vạn vật sinh trưởng.

Quẻ Thuần Càn: trời và đức tự cường

Lời quẻ (quái từ) của Càn rất ngắn: Nguyên, hanh, lợi, trinh. Theo cách hiểu phổ biến, đó là bốn đức: khởi đầu lớn, hanh thông, thuận lợi, bền chính. Lời Tượng truyện thường được trích: “Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức”, nghĩa là trời vận hành mạnh mẽ không ngừng, người quân tử cũng nên tự rèn luyện không ngừng.

Sáu hào Càn và hình ảnh con rồng

Sáu hào của Càn đều dùng hình ảnh con rồng để diễn tả sáu giai đoạn của một quá trình phát triển:

  1. Sơ cửu: “Tiềm long vật dụng”, rồng còn ẩn, chưa nên hành động lớn. Giai đoạn tích lũy.
  2. Cửu nhị: “Kiến long tại điền”, rồng xuất hiện ngoài ruộng. Bắt đầu để lộ năng lực, nên tìm người thầy, người hướng dẫn.
  3. Cửu tam: “Quân tử chung nhật càn càn”, cả ngày cần mẫn, tối vẫn cảnh giác. Giai đoạn chuyển tiếp, nhiều áp lực, cần thận trọng.
  4. Cửu tứ: “Hoặc dược tại uyên”, có thể bay lên mà cũng có thể ở lại vực sâu. Thời điểm cân nhắc, chọn đúng lúc.
  5. Cửu ngũ: “Phi long tại thiên”, rồng bay trên trời. Thời kỳ đỉnh cao, nhưng nên dùng sức ảnh hưởng đúng mực.
  6. Thượng cửu: “Kháng long hữu hối”, rồng bay quá cao sẽ có điều hối tiếc. Cảnh báo về cực điểm và sự kiêu ngạo.

Ngoài ra Càn còn có lời “dụng cửu”: “Kiến quần long vô thủ, cát”, thấy bầy rồng không có đầu thì tốt, được hiểu là lãnh đạo mà không độc đoán, biết nhường nhịn. Bạn có thể thấy cả chu kỳ lên xuống trong sáu hào: chính vì vậy Càn không chỉ là sức mạnh mà còn là bài học về thời điểm.

Quẻ Thuần Khôn: đất và đức hậu đức tải vật

Quái từ của Khôn dài hơn, bắt đầu bằng “Nguyên, hanh, lợi tẫn mã chi trinh” (đại ý: khởi đầu lớn, hanh thông, lợi ở sự bền bỉ như ngựa cái). Đoạn sau nói người quân tử nếu đi trước thì dễ lạc, đi sau thì tìm được người dẫn dắt, và kết thúc bằng “an trinh, cát” (an định, giữ chính thì tốt). Bản dịch ở từng sách có thể khác, nhưng tinh thần chung là nhu thuận, biết đi sau, biết nương theo.

Tượng truyện của Khôn: “Địa thế khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật”, đất có thế rộng lớn, người quân tử nên dày đức để chở được muôn vật. Nếu Càn là “tự cường”, Khôn là “hậu đức”.

Sáu hào Khôn đi từ nhỏ đến lớn

  1. Sơ lục: “Lý sương, kiên băng chí”, giẫm lên sương thì băng cứng sẽ đến. Nhắc nhìn dấu hiệu nhỏ để chuẩn bị.
  2. Lục nhị: “Trực, phương, đại”, ngay thẳng, vuông vắn, rộng lớn; không cần cố gắng đặc biệt vẫn thuận lợi. Đức tính tự nhiên.
  3. Lục tam: “Hàm chương khả trinh”, ngậm giữ nét đẹp, kín đáo mà giữ bền. Làm tốt mà không phô trương.
  4. Lục tứ: “Quát nang, vô cữu vô dự”, thắt chặt túi, không lỗi cũng không khen. Thời cần giữ mình, im lặng.
  5. Lục ngũ: “Hoàng thường, nguyên cát”, áo vàng (màu của đất), rất tốt. Đức trung hòa, khiêm tốn mà cao quý.
  6. Thượng lục: “Long chiến vu dã”, rồng đánh nhau ngoài đồng. Khi âm quá cực sẽ xung đột với dương, cảnh báo về cực đoan.

Lời “dụng lục” của Khôn là “Lợi vĩnh trinh”, lợi ở sự bền bỉ lâu dài.

Hai quẻ này dạy gì cho cuộc sống hôm nay?

Thầy thường tóm hai quẻ thành hai năng lực cần cân bằng:

  • Càn: chủ động. Biết đặt mục tiêu, rèn luyện, dám tiến khi đúng thời. Nhưng cũng biết dừng khi tới cực điểm, tránh kiêu ngạo.
  • Khôn: tiếp nhận. Biết lắng nghe, nâng đỡ, nhẫn nại, làm nền cho người khác. Nhưng đừng thụ động đến mức đánh mất chính mình.

Một người chỉ có Càn dễ cứng và gãy, người chỉ có Khôn dễ bị cuốn theo hoàn cảnh. Người trưởng thành biết dùng Càn hay Khôn tùy tình huống: khởi nghiệp cần Càn, xây đội ngũ cần Khôn, hôn nhân cần cả hai. Nếu bạn đã đọc nhiều về Tarot, có thể thấy sự tương đồng gợi nhớ giữa Càn với lá The Emperor (quyền lực, cấu trúc) và Khôn với lá The Empress (nuôi dưỡng, sinh sôi). Hai hệ có gốc khác nhau nên đây chỉ là liên tưởng để dễ nhớ.

Lời Thầy: Có lúc bạn là rồng bay, có lúc bạn là đất lặng lẽ chở muôn loài. Khôn ngoan là biết hôm nay mình đang ở hào nào.

Khi gieo ra Thuần Càn hoặc Thuần Khôn

Khi bạn gieo quẻ theo cách trong bài gieo quẻ Kinh Dịch bằng 3 đồng xu, được Thuần Càn nghĩa là cả sáu lần đều ra dương. Xác suất thấp, nhưng nếu gặp, đừng vội xem là “đại cát” hay “đại hung”. Hãy đọc kèm hào động theo hướng dẫn ở bài hào động và quẻ biến trong Kinh Dịch.

Gợi ý đọc nhanh:

  • Thuần Càn: thời cơ cho hành động có kế hoạch, nhưng hãy xem bạn đang ở giai đoạn nào (ẩn mình, lộ diện, thận trọng, đỉnh cao hay cực điểm).
  • Thuần Khôn: thời để nhẫn nại, nuôi dưỡng, hợp tác, đi sau để học hỏi, tránh nóng vội.

Bạn có thể tự thực hành với công cụ gieo quẻ Kinh Dịch hỏi việc, rồi đối chiếu câu hỏi của mình với các giai đoạn ở trên.

Lưu ý của Thầy khi đọc Càn và Khôn

  • Lời quẻ rất cô đọng, mỗi bản dịch lại có sắc thái riêng. Đọc nhiều nguồn sẽ thấy rộng hơn.
  • Đừng chỉ chọn nghĩa “đẹp”. Cả Càn và Khôn đều có lời cảnh báo ở hào cuối.
  • Không có quẻ nào thay thế lựa chọn của bạn. Kết quả chỉ nhằm tham khảo; những việc hệ trọng cần tìm hiểu thực tế và ý kiến chuyên môn.
  • Nền ngũ hành của Càn (Kim) và Khôn (Thổ) có liên hệ với tương sinh: Thổ sinh Kim. Bạn có thể xem thêm ngũ hành tương sinh tương khắc để thấy mối liên hệ này.

Kết luận

Quẻ thuần Càn thuần Khôn là hai quẻ mở đầu Kinh Dịch, một bên dạy tự cường, một bên dạy hậu đức. Nắm được sáu hào của hai quẻ này, bạn có sẵn khung nhìn “thời và thế” để đọc các quẻ khác dễ hơn. Hãy thử xem mình đang ở hào nào của Càn, hào nào của Khôn trong hoàn cảnh hiện tại, rồi chọn một hành động nhỏ phù hợp. Muốn tìm hiểu tiếp, bạn theo dõi chuyên mục Kinh Dịch của website.

Câu hỏi thường gặp

Quẻ Thuần Càn có ý nghĩa gì?

Thuần Càn gồm sáu vạch dương, tượng trời, nói về sức sáng tạo, chủ động và tự cường. Sáu hào dùng hình ảnh con rồng để mô tả sáu giai đoạn phát triển, từ ẩn mình đến cực điểm.

Quẻ Thuần Khôn có ý nghĩa gì?

Thuần Khôn gồm sáu vạch âm, tượng đất, nói về sự nhu thuận, nuôi dưỡng và hậu đức. Quẻ khuyên biết đi sau, nhẫn nại và giữ sự bền bỉ.

Vì sao Càn và Khôn đứng đầu 64 quẻ?

Vì Càn và Khôn đại diện cho Dương và Âm thuần túy, được xem là nền của mọi quẻ khác. Trong thứ tự cổ truyền, Thuần Càn là quẻ thứ nhất và Thuần Khôn là quẻ thứ hai.

Gieo được Thuần Càn có phải quẻ rất tốt không?

Không hẳn. Quẻ Thuần Càn cho thấy năng lượng chủ động mạnh, nhưng cần xem giai đoạn của bạn (hào nào) và các hào động. Cực điểm của Càn còn có lời cảnh báo về kiêu ngạo.

Bài học lớn nhất của Càn và Khôn là gì?

Đó là sự cân bằng giữa chủ động và tiếp nhận. Biết lúc nào nên tiến, lúc nào nên lùi, lúc nào dẫn dắt và lúc nào nâng đỡ là cốt lõi của cách ứng xử trong Kinh Dịch.

Bước tiếp theo

Tiếp tục khám phá cùng Thầy Phong Vũ

Thông tin bạn đã nhập sẽ được điền sẵn ở các công cụ khác, không cần gõ lại. Miễn phí.

Xem tất cả công cụ →

Bài viết liên quan